
ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΜΟΥ ΣΤΟ ΔΙΑΖΥΓΙΟ
Το διαζύγιο είναι από τις πιο δύσκολες στιγμές στη ζωή ενός ανθρώπου. Πέρα από τη συναισθηματική φόρτιση, φέρνει αποφάσεις που επηρεάζουν το μέλλον όλης της οικογένειας: πού θα ζουν τα παιδιά, ποιος θα πληρώνει τι, πώς θα μοιραστεί ό,τι αποκτήθηκε μαζί. Σε αυτή τη διαδικασία κανείς δεν είναι απροστάτευτος. Κάθε εμπλεκόμενο μέρος έχει δικαιώματα που κατοχυρώνονται από τον νόμο, και η γνώση τους είναι το πρώτο βήμα για να τα προστατεύσετε.
Παρακάτω παρουσιάζουμε, με απλά λόγια, τα βασικότερα δικαιώματα του συζύγου κατά τη λύση του γάμου σύμφωνα με τον Αστικό Κώδικα, όπως ισχύει μετά τον ν. 4800/2021.
Πρώτα απ' όλα: τα δικαιώματα του παιδιού
Όταν υπάρχουν ανήλικα τέκνα, τα δικαιώματά τους προηγούνται. Κάθε απόφαση που αφορά τη γονική μέριμνα, την επικοινωνία, τη διαμονή ή τη διατροφή του παιδιού πρέπει να αποβλέπει στο βέλτιστο συμφέρον του παιδιού (άρθρο 1511 ΑΚ). Αυτό ισχύει τόσο όταν αποφασίζει το δικαστήριο όσο και όταν οι γονείς συμφωνούν μεταξύ τους.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι:
- Το παιδί έχει δικαίωμα να διατηρεί ουσιαστική σχέση και με τους δύο γονείς του. Με τον ν. 4800/2021 ο νομοθέτης ενίσχυσε την κοινή άσκηση της γονικής μέριμνας και μετά τον χωρισμό.
- Η γνώμη του παιδιού πρέπει να ακούγεται και να λαμβάνεται υπόψη, ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του.
- Η επικοινωνία με τον γονέα με τον οποίο δεν μένει είναι δικαίωμα του ίδιου του παιδιού, όχι μόνο του γονέα.
- Οι διαφωνίες των γονέων δεν πρέπει να μεταφέρονται στο παιδί ούτε να χρησιμοποιείται το παιδί ως μέσο πίεσης. Ο γονέας που παρεμποδίζει συστηματικά την επικοινωνία ή ασκεί κακώς τη γονική μέριμνα μπορεί να υποστεί συνέπειες από το δικαστήριο (άρθρο 1532 ΑΚ).
Καμία συμφωνία μεταξύ των συζύγων, όσο βολική κι αν είναι για τους ίδιους, δεν μπορεί να παραμερίσει το συμφέρον του παιδιού.
Το δικαίωμα σε διατροφή για τα ανήλικα τέκνα
Και οι δύο γονείς έχουν υποχρέωση να συνεισφέρουν στη διατροφή του παιδιού, ο καθένας ανάλογα με τις δυνάμεις του (άρθρο 1489 ΑΚ). Η διατροφή καλύπτει όλες τις ανάγκες του παιδιού: τροφή, στέγη, ένδυση, ιατρική φροντίδα, εκπαίδευση, φροντιστήρια, δραστηριότητες, ανάλογα με τις συνθήκες ζωής του.
Τι πρέπει να γνωρίζετε:
- Το δικαίωμα στη διατροφή ανήκει στο παιδί. Ο γονέας με τον οποίο διαμένει το παιδί τη ζητά για λογαριασμό του, ως νόμιμος εκπρόσωπός του.
- Το ύψος της διατροφής καθορίζεται είτε με συμφωνία των γονέων είτε από το δικαστήριο, με βάση τις ανάγκες του παιδιού και τα εισοδήματα και την περιουσία κάθε γονέα. Η προσωπική φροντίδα του γονέα με τον οποίο μένει το παιδί λογίζεται κι αυτή ως συνεισφορά.
- Σε επείγουσες περιπτώσεις μπορεί να ζητηθεί προσωρινή διατροφή με ασφαλιστικά μέτρα, ώστε το παιδί να μη μένει χωρίς κάλυψη μέχρι να εκδοθεί οριστική απόφαση.
- Αν αλλάξουν ουσιωδώς οι συνθήκες (για παράδειγμα αυξηθούν οι ανάγκες του παιδιού ή μειωθεί το εισόδημα του υπόχρεου), μπορεί να ζητηθεί αναπροσαρμογή της διατροφής (άρθρο 1494 ΑΚ).
- Η υποχρέωση διατροφής δεν σταματά αυτόματα στα 18. Μπορεί να συνεχιστεί, ιδίως όσο το τέκνο σπουδάζει ή εκπαιδεύεται επαγγελματικά και δεν μπορεί να συντηρήσει τον εαυτό του.
Το δικαίωμα επικοινωνίας με το παιδί
Ο γονέας με τον οποίο το παιδί δεν διαμένει έχει δικαίωμα προσωπικής επικοινωνίας μαζί του (άρθρο 1520 ΑΚ). Με τον ν. 4800/2021 ο νόμος όρισε ότι ο χρόνος επικοινωνίας με φυσική παρουσία τεκμαίρεται στο ένα τρίτο (1/3) του συνολικού χρόνου, εκτός αν ο ίδιος ο γονέας ζητά λιγότερο ή αν το συμφέρον του παιδιού επιβάλλει διαφορετική ρύθμιση.
Επιπλέον:
- Η επικοινωνία περιλαμβάνει και την επαφή από απόσταση (τηλέφωνο, βιντεοκλήσεις, μηνύματα) και την ενημέρωση για τα σημαντικά ζητήματα της ζωής του παιδιού.
- Τα ειδικότερα (ημέρες, ώρες, διακοπές, γιορτές, παραλαβή και παράδοση) ρυθμίζονται με συμφωνία των γονέων ή, αν δεν συμφωνήσουν, από το δικαστήριο.
- Δικαίωμα επικοινωνίας με το εγγόνι έχουν και οι παππούδες και οι γιαγιάδες.
- Αν ο άλλος γονέας εμποδίζει την επικοινωνία, μπορείτε να προσφύγετε στο δικαστήριο, ακόμη και με ασφαλιστικά μέτρα. Η συστηματική παρεμπόδιση μπορεί να οδηγήσει και σε αλλαγή της ρύθμισης της γονικής μέριμνας.
Το δικαίωμα να συναποφασίζετε για τον τόπο διαμονής του παιδιού
Μετά τον ν. 4800/2021 η γονική μέριμνα κατά κανόνα εξακολουθεί να ασκείται από κοινού από τους δύο γονείς και μετά το διαζύγιο. Ο τόπος διαμονής του παιδιού είναι από τα σημαντικότερα ζητήματα της γονικής μέριμνας και γι' αυτό αποφασίζεται από κοινού.
Αυτό σημαίνει ότι:
- Κανείς γονέας δεν μπορεί μονομερώς να μετακομίσει μόνιμα με το παιδί σε άλλη πόλη ή στο εξωτερικό, αν η αλλαγή επηρεάζει την επικοινωνία του παιδιού με τον άλλο γονέα, χωρίς τη συναίνεσή του ή άδεια του δικαστηρίου.
- Αν οι γονείς διαφωνούν για το πού θα ζει το παιδί, αποφασίζει το δικαστήριο, με γνώμονα αποκλειστικά το συμφέρον του παιδιού: τη σταθερότητα στο περιβάλλον του, το σχολείο, τη σχέση του με κάθε γονέα, τη διάθεση κάθε γονέα να σέβεται τη σχέση του παιδιού με τον άλλον.
- Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όταν η κοινή άσκηση δεν είναι εφικτή ή βλάπτει το παιδί, το δικαστήριο μπορεί να αναθέσει τη γονική μέριμνα ή μέρος της σε έναν γονέα.
Το δικαίωμα συμμετοχής στα αποκτήματα
Αν κατά τη διάρκεια του γάμου αυξήθηκε η περιουσία του άλλου συζύγου και εσείς συνεισφέρατε με οποιονδήποτε τρόπο σε αυτή την αύξηση, έχετε δικαίωμα να ζητήσετε το μέρος της αύξησης που προέρχεται από τη δική σας συνεισφορά (άρθρο 1400 ΑΚ). Αυτό είναι γνωστό ως αξίωση συμμετοχής στα αποκτήματα.
Τα βασικά σημεία:
- Η συνεισφορά δεν χρειάζεται να είναι χρηματική. Μετράει και η εργασία στο σπίτι, η ανατροφή των παιδιών, η βοήθεια στην επιχείρηση του άλλου συζύγου.
- Ο νόμος προβλέπει τεκμήριο ότι η συνεισφορά σας ανέρχεται στο 1/3 της αύξησης. Δεν χρειάζεται να αποδείξετε το ποσοστό σας, αρκεί να αποδείξετε την αύξηση της περιουσίας του άλλου. Το τεκμήριο είναι μαχητό: ο άλλος σύζυγος μπορεί να αποδείξει μικρότερη συνεισφορά και εσείς μεγαλύτερη.
- Στην αύξηση δεν υπολογίζονται όσα απέκτησε ο άλλος σύζυγος από δωρεά, κληρονομιά ή γονική παροχή.
- Η αξίωση γεννιέται με τη λύση ή ακύρωση του γάμου, αλλά και όταν οι σύζυγοι βρίσκονται σε διάσταση για τρία τουλάχιστον χρόνια.
- Προσοχή στην προθεσμία: η αξίωση παραγράφεται δύο χρόνια μετά τη λύση ή ακύρωση του γάμου ή τη συμπλήρωση της τριετούς διάστασης (άρθρο 1401 ΑΚ). Αν χαθεί η προθεσμία, το δικαίωμα χάνεται.
Το δικαίωμα να ζητήσετε διαζύγιο
Κάθε σύζυγος μπορεί να ζητήσει διαζύγιο. Αν υπάρχει συμφωνία, η λύση γίνεται με συναινετικό διαζύγιο: οι σύζυγοι καταρτίζουν έγγραφη συμφωνία, με τη συνδρομή δικηγόρων, για τη λύση του γάμου και, όταν υπάρχουν ανήλικα παιδιά, για την επιμέλεια, την επικοινωνία και τη διατροφή τους, και ο γάμος λύνεται χωρίς δίκη (άρθρο 1441 ΑΚ).
Αν ο άλλος σύζυγος δεν συναινεί, το διαζύγιο ζητείται με αγωγή στο δικαστήριο. Ο βασικός λόγος είναι ο ισχυρός κλονισμός της έγγαμης σχέσης, ώστε η συνέχισή της να είναι αφόρητη για εσάς (άρθρο 1439 ΑΚ). Ο νόμος διευκολύνει την απόδειξη του κλονισμού με δύο ειδών τεκμήρια:
Η διετής διάσταση: αμάχητο τεκμήριο
Αν εσείς και ο σύζυγός σας ζείτε χωριστά συνεχώς επί δύο τουλάχιστον χρόνια, ο κλονισμός τεκμαίρεται αμάχητα. Ο άλλος σύζυγος δεν μπορεί να αποδείξει το αντίθετο και το διαζύγιο εκδίδεται, ακόμη κι αν η αιτία του κλονισμού αφορά εσάς. Η διετία υπολογίζεται κατά τον χρόνο συζήτησης της αγωγής στο δικαστήριο.
Μοιχεία, εγκατάλειψη και άλλοι λόγοι: μαχητό τεκμήριο
Ο κλονισμός τεκμαίρεται επίσης όταν ο άλλος σύζυγος:
- διέπραξε μοιχεία ή διγαμία,
- σας εγκατέλειψε,
- επιβουλεύτηκε τη ζωή σας,
- άσκησε ενδοοικογενειακή βία εναντίον σας.
Σε αυτές τις περιπτώσεις το τεκμήριο είναι μαχητό: εσείς αρκεί να αποδείξετε το γεγονός (π.χ. την εγκατάλειψη) και ο άλλος σύζυγος φέρει το βάρος να αποδείξει ότι, παρ' όλα αυτά, ο γάμος δεν κλονίστηκε. Στην πράξη η ανταπόδειξη είναι σπάνια επιτυχής.
Άλλα δικαιώματα που έχετε κατά το διαζύγιο
Διατροφή για εσάς κατά τη διάσταση και μετά το διαζύγιο
Όσο διαρκεί ο γάμος, ακόμη κι αν ζείτε χωριστά, ο σύζυγος με τα περισσότερα μέσα έχει υποχρέωση να συνεισφέρει στη διατροφή του άλλου (άρθρο 1391 ΑΚ). Μετά το διαζύγιο, ο σύζυγος που δεν μπορεί να συντηρηθεί από τα εισοδήματα ή την περιουσία του μπορεί να ζητήσει μεταδιαζυγιακή διατροφή (άρθρο 1442 ΑΚ), ιδίως όταν:
- λόγω ηλικίας ή υγείας δεν μπορεί να εργαστεί,
- έχει την επιμέλεια ανήλικου τέκνου και αυτό τον εμποδίζει να εργαστεί,
- δεν βρίσκει σταθερή εργασία ή χρειάζεται επαγγελματική κατάρτιση (για έως τρία χρόνια από το διαζύγιο),
- η επιδίκαση διατροφής επιβάλλεται για λόγους επιείκειας.
Η διατροφή αυτή μπορεί να περιοριστεί ή να αποκλειστεί για σοβαρούς λόγους, όπως η σύντομη διάρκεια του γάμου (άρθρο 1444 ΑΚ).
Χρήση της οικογενειακής στέγης και των οικιακών αντικειμένων
Κατά τη διάσταση, μπορείτε να ζητήσετε από το δικαστήριο να σας παραχωρηθεί η αποκλειστική χρήση της οικογενειακής στέγης ή μέρους της, καθώς και των οικιακών αντικειμένων, όταν αυτό επιβάλλεται για λόγους επιείκειας, λαμβάνοντας ιδιαίτερα υπόψη το συμφέρον των παιδιών (άρθρα 1393–1394 ΑΚ). Αυτό ισχύει ακόμη κι αν το σπίτι ανήκει στον άλλο σύζυγο.
Προστασία από ενδοοικογενειακή βία
Αν δέχεστε βία ή απειλές, ο νόμος (ν. 3500/2006) σας προστατεύει άμεσα: μπορείτε να καταφύγετε στις αρχές και να ζητήσετε από το δικαστήριο μέτρα όπως η απομάκρυνση του δράστη από την οικία και η απαγόρευση προσέγγισης σε εσάς και τα παιδιά σας. Η ασφάλειά σας και των παιδιών προηγείται κάθε άλλου ζητήματος.
Δικαίωμα σε προσωρινή δικαστική προστασία
Η τακτική δίκη μπορεί να διαρκέσει. Για ζητήματα που δεν σηκώνουν αναμονή (επιμέλεια, επικοινωνία, διατροφή, χρήση της οικίας, εξασφάλιση της αξίωσης στα αποκτήματα) μπορείτε να ζητήσετε ασφαλιστικά μέτρα, ώστε να ρυθμιστεί προσωρινά η κατάσταση γρήγορα.
Δικαίωμα στη διαμεσολάβηση
Η οικογενειακή διαμεσολάβηση σας δίνει τη δυνατότητα να λύσετε τις διαφορές σας, ιδίως για τα παιδιά, με τη βοήθεια ουδέτερου τρίτου και με τη στήριξη του δικηγόρου σας, πιο γρήγορα και με λιγότερη ένταση από μια δικαστική διαμάχη.
Δικαίωμα σε νομική εκπροσώπηση και νομική βοήθεια
Έχετε δικαίωμα να εκπροσωπηθείτε από δικηγόρο της επιλογής σας σε κάθε στάδιο. Πολίτες με χαμηλό εισόδημα μπορούν να ζητήσουν δωρεάν νομική βοήθεια (ν. 3226/2004).
Πώς να προστατεύσετε τα δικαιώματά σας
Κάθε διαζύγιο είναι διαφορετικό. Οι προθεσμίες, τα αποδεικτικά στοιχεία και η σωστή διατύπωση μιας συμφωνίας μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά για εσάς και τα παιδιά σας. Πριν υπογράψετε οποιαδήποτε συμφωνία ή πριν κάνετε κινήσεις όπως να φύγετε από το σπίτι ή να μετακομίσετε με τα παιδιά, συμβουλευτείτε δικηγόρο με εμπειρία στο οικογενειακό δίκαιο.
Η ομάδα οικογενειακού δικαίου του γραφείου μας είναι στη διάθεσή σας για να εξετάσει την περίπτωσή σας και να σας καθοδηγήσει με διακριτικότητα σε κάθε βήμα.
Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί νομική συμβουλή για συγκεκριμένη περίπτωση.
